Rada Polskiej Agencji Nadzoru Audytowego na posiedzeniu 20 maja 2025 r. przyjęła Sprawozdanie z monitorowania rynku usług świadczonych przez biegłych rewidentów i firmy audytorskie oraz działalności komitetów audytu za 2024 rok.
W dokumencie zaprezentowane są kluczowe wskaźniki monitorowania rynku i działalności komitetów audytu i jest on podzielony na trzy główne części:
- pierwszą – zawierającą wskaźniki w zakresie rozmiaru, struktury i koncentracji rynku,
- drugą – zawierającą wskaźniki w zakresie ryzyk związanych z jakością badań sprawozdań finansowych,
- trzecią – zawierającą wskaźniki w zakresie działalności komitetów audytu.
Sprawozdanie opiera się na metodyce i wskaźnikach wypracowanych wspólnie z innymi europejskimi organami nadzoru w ramach działalności Komitetu Europejskich Organów Nadzoru Audytowego, dzięki czemu dane w nim zaprezentowane są porównywalne.
Sporządzenie dokumentu przez Agencję wynika m.in. z celów jej działania i stanowi realizację obowiązku wynikającego z rozporządzenia nr 537/2014. Rozporządzenie to zakłada sporządzanie przez właściwe organy w UE sprawozdań krajowych służących opracowaniu wspólnego zbiorczego sprawozdania na temat zmian na rynku świadczenia usług w zakresie badań ustawowych na rzecz jednostek interesu publicznego. Zgodnie z rozporządzeniem, sprawozdanie takie powinno być publikowane co trzy lata.
Od czasu ustanowienia tego obowiązku, przygotowane zostały trzy sprawozdania z monitorowania krajowego rynku usług świadczonych przez biegłych rewidentów i firmy audytorskie oraz działalności komitetów audytu: w 2016, w 2019 i 2022 roku (odpowiednio za lata 2015, 2018 i 2021). Dwie pierwsze z wymienionych publikacji zostały sporządzone przez Komisję Nadzoru Audytowego, która jest poprzedniczką Agencji. Sprawozdanie za 2021 rok sporządziła Polska Agencja Nadzoru Audytowego. Poza latami, kiedy sporządzanie sprawozdania z monitorowania rynku jest obowiązkowe, Agencja sporządza sprawozdania na zasadzie dobrowolności, tak, aby umożliwić coroczne śledzenie trendów.
W tym wydaniu sprawozdania, w odróżnieniu od edycji ubiegłorocznej, zostały uwzględnione odniesienia do oceny działalności oraz do wskaźników w zakresie działalności komitetów audytu działających w jednostkach zainteresowania publicznego. Dane te zostały przygotowywane dzięki współpracy z Komisją Nadzoru Finansowego, której zadaniem ustawowym jest nadzór nad komitetami audytu.
Od czasu publikacji ubiegłorocznego sprawozdania PANA z monitorowania rynku, za 2023 rok, nie została zmieniona metodyka ani sposób ustalania większości wskaźników.
Skrót najważniejszych informacji
Spadek liczby biegłych rewidentów
W Polsce na koniec 2024 roku było 4,9 tys. biegłych rewidentów, tj. mniej o 2 proc. (94 osoby) niż rok wcześniej i o 4 proc. (216 osób) niż 2 lata wcześniej. Trend spadkowy utrzymuje się w tej kategorii od wielu lat, a przeciętny roczny spadek w ciągu ostatnich 12 lat wynosił 188 osób. Spośród osób wpisanych do rejestru biegłych rewidentów wykonywanie zawodu biegłego od kilku lat deklaruje ponad połowa z nich: 52 proc. na koniec 2024 roku (tj. 2,5 tys. BR). W odniesieniu do spadku liczby biegłych rewidentów, Agencja monitoruje uważnie zaistniałą sytuację.
Trudno jednoznacznie ocenić wpływ tego zjawiska na jakość usług świadczonych przez firmy audytorskie, jednak należy zwrócić uwagę na inne trendy występujące w sektorze badań sprawozdań finansowych, takie jak pojawiające się możliwości automatyzacji części zadań. Podkreślić należy też, że podobne zjawisko obserwowane jest od wielu lat w innych gospodarkach
Spadek liczby firm audytorskich
Na polskim rynku działa 1,2 tys. firm audytorskich, w tym jedna firma audytorska z kraju członkowskiego UE (z Republiki Czeskiej). Liczba firm audytorskich w Polsce systematycznie maleje: spadek łącznej liczby firm audytorskich w 2024 roku wyniósł 37 (3 proc.), natomiast w ciągu 2 ostatnich lat wyniósł 86 (4 proc.). W przypadku firm audytorskich (badających sprawozdania finansowe zarówno JZP jak i nie-JZP), znaczna część skreśleń wynika z zakończenia przez nie działalności, natomiast przyczyną pewnej części spadku liczby firm audytorskich jest konsolidacja działalności pewnych firm audytorskich z innymi, co Agencja postrzega jako zjawisko pozytywne, często przynoszące synergię i dające biegłym rewidentom dodatkowe wsparcie.
W 2024 roku 861 spośród firm audytorskich przeprowadziło przynajmniej jedno badanie ustawowe sprawozdania finansowego.
Firmy audytorskie badające i niebadające jednostek zainteresowania publicznego
W 2024 roku 48 firm audytorskich przeprowadzało badania ustawowe sprawozdań finansowych jednostek zainteresowania publicznego (JZP) – było to o 6 podmiotów, tj. o 11 proc. mniej niż w roku poprzednim i o 14 podmiotów, tj. o 21 proc mniej w ciągu ostatnich dwóch lat.
W 2024 r. przeciętna liczba jednostek zainteresowania publicznego przypadających na jedną FA przeprowadzającą badania ustawowe JZP w 2024 roku wyniosła 24, co jest wielkością wyższą niż w latach poprzednich, kiedy iloraz ten wynosił 23 (w roku 2023) i 21 (w roku 2022 i 2021). W innych krajach europejskich średnie liczby jednostek zainteresowania publicznego przypadające na jedną FA badającą JZP kształtują się na zróżnicowanych poziomach, wynosząc w 2024 roku przykładowo 102 w Holandii, 79 w Szwecji, 63 we Włoszech i w Irlandii, oraz 18 w Niemczech i 10 w Rumunii.
Firmy audytorskie badające JZP wraz z sieciami, których są członkami, posiadały 67 proc. udziału w łącznych przychodach z tytułu badań ustawowych, które wyniosły blisko 1,29 mld zł
Na rynku badań ustawowych sprawozdań finansowych JZP, w ujęciu ogólnym oraz w poszczególnych segmentach JZP, dominują duże firmy należące do sieci międzynarodowych. Cztery sieci łącznie osiągnęły w Polsce w 2024 r. 61 proc. przychodów z badań ustawowych na rzecz JZP (nieznacznie więcej, niż w roku poprzednim). Patrząc na nie osobno, żadna z tych sieci nie posiada na rynku badań ustawowych pozycji dominującej rozumianej jako przekraczającej 40 proc. rynku badań sprawozdań finansowych JZP. Jednocześnie zwracamy uwagę na zmianę, jaka dokonała się w tym roku, sprawiając, że wspomniane 4 sieci o największych przychodach z badań sprawozdań finansowych JZP, w odróżnieniu od roku ubiegłego, nie są już tożsame z wielką czwórką firm audytorskich.
Najczęściej występujące nieprawidłowości w badaniach sprawozdań finansowych
Od początku swojego istnienia PANA realizuje kontrole w firmach audytorskich badających JZP i nie-JZP. Najczęściej występujące w badaniach sprawozdań finansowych nieprawidłowości dotyczyły:
- planowania badania,
- właściwego procesu badania i dokumentacji,
- komunikacji z osobami sprawującymi nadzór,
- opinii z badania,
- naruszenia standardu KSKJ1 lub KSKJ2.
Zalecenia wydawane firmom audytorskim badającym JZP w konsekwencji przeprowadzonych kontroli, w części przypadków nie były w 2024 roku wdrożone w sposób zadowalający i terminowy (pewne zastrzeżenia zaistniały w odniesieniu do 10 spośród 13 z tych firm, które miały wcześniej wydane zalecenia pokontrolne). W nielicznych przypadkach, jeśli w toku kontroli takie same ustalenia jak w poprzednich cyklach kontroli zostały zidentyfikowane ponownie w tej samej firmie audytorskiej lub u tego samego biegłego rewidenta, wszczynane były postępowania administracyjne lub dyscyplinarne.
Działalność komitetów audytu
W polskim systemie nadzoru zadania związane z komitetami audytu zostały ustawowo przypisane Komisji Nadzoru Finansowego (KNF). Dane prezentowane w Sprawozdaniu i związane z komitetami audytu zostały przygotowywane dzięki współpracy z Komisją Nadzoru Finansowego.
W 2024 roku w Polsce funkcjonowało 1 060 komitetów audytu powołanych przez organy nadzorcze, z czego część jednostek zainteresowania publicznego (JZP) powierzyła funkcję komitetu całej radzie nadzorczej, a niektóre skorzystały ze zwolnień przewidzianych przepisami. Dla porównania, w 2021 roku działały 1 204 komitety audytu. Obserwowany spadek może być rezultatem rosnącej tendencji do upraszczania struktur nadzorczych – zarówno poprzez łączenie funkcji, jak i stosowanie dostępnych odstępstw – co jest odpowiedzią m.in. na potrzebę redukcji kosztów, trudności z pozyskaniem niezależnych ekspertów oraz chęć zwiększenia efektywności organizacyjnej.
Zgodnie z metodologia KEONA, KNF przeprowadziła wśród wybranej grupy komitetów audytu (50 respondentów) badanie ankietowe na podstawie wspólnego kwestionariusza dla wszystkich państw członkowskich UE, którego celem była ocena zgodności z przepisami prawa. Wyniki ankiety wskazują, że – z uwzględnieniem możliwych wyjątków – komitety audytu zasadniczo spełniają ustawowe wymagania dotyczące powołania, składu i realizacji zadań, a ich działalność oceniana jest jako adekwatna.
W 2024 roku większość JZP utworzyła komitety audytu, z wyjątkiem nielicznych przypadków, w których funkcje komitetu powierzono radzie nadzorczej. Komisja Nadzoru Finansowego sprawuje nadzór nad tymi komitetami, monitorując ich działalność poprzez roczne sprawozdania finansowe, ankiety i kwestionariusze, coroczny Proces Badania i Oceny Nadzorczej (BION), oraz kontrole na miejscu.
KNF ocenia zgodność działań komitetów audytu z przepisami prawa, w tym poprzez szczegółową analizę dokumentów oraz zalecenia wydawane na podstawie zebranych informacji. Komitety audytu są aktywnie wspierane przez KNF, która publikuje wytyczne dotyczące zadań i obowiązków komitetów audytu na swojej stronie internetowej oraz wydaje pisemne zalecenia bezpośrednio dla jednostek zainteresowania publicznego. KNF organizuje również seminaria oraz warsztaty. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, komitety audytu mają także możliwość interakcji z KNF poprzez kwestionariusze i dialog.
Zachęcamy do zapoznania się z publikacją. (LINK DO SPRAWOZDANIA).
